Co dzieje się w organizmie, kiedy wdychamy olejki eteryczne?

Wystarczy odkręcić buteleczkę bergamotki, lawendy albo mięty pieprzowej, aby w ciągu kilku sekund pojawiło się bardzo konkretne wrażenie: świeżość, znajomy aromat, wspomnienie, przyjemność, czasem odprężenie, a czasem wręcz przeciwnie – niechęć lub poczucie, że zapach jest zbyt intensywny. Ta szybkość reakcji sprawia, że inhalacja wydaje się najprostszym ze sposobów stosowania olejków eterycznych. Wdychamy zapach i coś się dzieje. Pod tą pozorną prostotą kryje się jednak niezwykle złożony proces, w którym uczestniczą receptory węchowe, układ nerwowy, obszary mózgu związane z pamięcią i emocjami, nerw trójdzielny, drogi oddechowe, a w pewnym stopniu również krążenie ogólnoustrojowe.

Właśnie dlatego inhalacja olejków eterycznych jest tak interesująca. Nie sprowadza się do tego, że „zapach trafia do mózgu”. Organizm jednocześnie rozpoznaje związki chemiczne, interpretuje ich znaczenie, porównuje je z wcześniejszymi doświadczeniami i reaguje na bodźce fizyczne wywoływane przez niektóre składniki. To, co odczuwamy jako jeden aromat, jest w rzeczywistości wynikiem współpracy kilku systemów.

Wszystko zaczyna się od lotności

Olejki eteryczne są mieszaninami substancji lotnych. To właśnie ta właściwość sprawia, że ich cząsteczki mogą opuszczać ciecz i przenikać do otaczającego powietrza. Kiedy otwieramy buteleczkę lub uruchamiamy dyfuzor, część związków zaczyna unosić się w powietrzu. Podczas wdechu dostają się do jamy nosowej, gdzie rozpoczyna się pierwszy etap ich rozpoznawania.

Nie wszystkie składniki olejku zachowują się jednak tak samo. Poszczególne cząsteczki różnią się masą, lotnością, rozpuszczalnością i powinowactwem do receptorów. Dlatego aromat olejku nie jest stałym, jednowymiarowym bodźcem. W pierwszych chwilach możemy wyczuwać przede wszystkim bardziej lotne nuty, a po pewnym czasie coraz wyraźniej pojawiają się składniki wolniej ulatniające się z mieszaniny.

Zjawisko to doskonale znają perfumiarze, ale ma ono znaczenie również w aromaterapii. To, co czujemy po pierwszym powąchaniu olejku, nie musi być identyczne z tym, jak odbieramy go po kilku minutach.

Receptory węchowe nie rozpoznają „lawendy” ani „bergamotki”

W górnej części jamy nosowej znajduje się nabłonek węchowy zawierający wyspecjalizowane neurony receptorowe. To właśnie tutaj lotne związki zapachowe spotykają się z receptorami węchowymi.

Warto jednak pamiętać, że pojedynczy receptor nie rozpoznaje olejku jako całości. Nie istnieje receptor „lawendy”, „cytryny” czy „kadzidłowca”. Poszczególne związki chemiczne aktywują określone kombinacje receptorów, a mózg interpretuje powstały wzorzec aktywności jako konkretny zapach.

Olejek lawendowy może zawierać między innymi linalol i octan linalilu, ale również szereg innych substancji występujących w mniejszych ilościach. Bergamotka zawiera własną, złożoną kompozycję związków, podobnie jak mięta pieprzowa, rozmaryn czy kadzidłowiec. Każda z tych mieszanin tworzy charakterystyczny „podpis” aktywacji receptorów węchowych. To jeden z powodów, dla których naturalny olejek pachnie zwykle znacznie bardziej złożenie niż pojedyncza wyizolowana substancja aromatyczna.

Od nosa do opuszki węchowej

Po aktywacji receptorów powstaje sygnał elektryczny, który wędruje włóknami neuronów węchowych do opuszki węchowej znajdującej się u podstawy mózgu. To pierwszy ważny etap przetwarzania informacji o zapachu.

W opuszce węchowej informacje nie są jedynie mechanicznie przekazywane dalej. Już tutaj zaczyna się ich porządkowanie i analiza. Następnie sygnały docierają do struktur należących do pierwotnych obszarów węchowych, między innymi kory gruszkowatej, a także do regionów silnie związanych z pamięcią i emocjami. To właśnie ta organizacja układu węchowego jest jednym z powodów, dla których zapach potrafi tak szybko wywołać emocjonalną reakcję lub przywołać bardzo konkretne wspomnienie.

Nie oznacza to jednak, że aromat po prostu „omija myślenie” i bezpośrednio steruje emocjami. Mózg nie działa w taki sposób. Informacja węchowa jest przetwarzana przez rozbudowaną sieć struktur, a ostateczne doświadczenie zapachu zależy również od uwagi, kontekstu, pamięci i oczekiwań.

Dlaczego zapach tak łatwo przywołuje wspomnienia?

Niektóre zapachy potrafią po wielu latach przywołać niezwykle szczegółowe sceny. Zapach kosmetyku może przypomnieć dom babci, aromat igliwia – konkretną zimę, a określone perfumy – osobę, o której dawno nie myśleliśmy. Nie jest to przypadek. Układ węchowy jest silnie powiązany ze strukturami uczestniczącymi w procesach pamięciowych oraz emocjonalnych. Informacja o zapachu może więc zostać połączona z doświadczeniem znacznie głębiej niż prosty opis „ładne” lub „nieładne”.

Ma to ogromne znaczenie w aromaterapii. Jeśli zapachowi wielokrotnie towarzyszy określony rytuał, na przykład wieczorne wyciszenie, masaż albo spokojna praktyka oddechowa, z czasem sam aromat może zacząć kojarzyć się z tym doświadczeniem. Organizm uczy się kontekstu. Nie trzeba więc zakładać, że cały efekt wynika wyłącznie z farmakologicznego działania jednego składnika. W realnym życiu reakcje biologiczne, pamięciowe i psychologiczne mogą występować jednocześnie. Temat wpływu oczekiwań, kontekstu i rzeczywistego składu chemicznego olejków szerzej omawiam w artykule o tym, czy działanie aromaterapii można sprowadzić do efektu placebo.

Nie wszystko, co czujemy w nosie, jest zapachem

To szczególnie ciekawe w przypadku olejków zawierających mentol, 1,8-cyneol lub niektóre intensywne związki przyprawowe. Kiedy wdychamy miętę pieprzową, odczuwamy nie tylko jej aromat. Pojawia się również charakterystyczne wrażenie chłodu. Przy innych substancjach możemy odczuwać ostrość, pieczenie, mrowienie albo wrażenie „otwierania” dróg oddechowych. Część tych odczuć jest związana z układem trójdzielnym, a nie bezpośrednio z węchem.

Nerw trójdzielny odbiera między innymi informacje dotyczące temperatury, bólu i drażnienia błon śluzowych. Mentol może aktywować receptory związane z odczuwaniem chłodu, dlatego mięta pieprzowa sprawia wrażenie chłodzącej nawet wtedy, gdy temperatura powietrza się nie zmienia. To ważne rozróżnienie. Wdychając olejek eteryczny, możemy jednocześnie odbierać jego zapach i doświadczać fizycznego działania niektórych składników na receptory czuciowe.

Dlaczego mięta daje wrażenie łatwiejszego oddychania?

To bardzo dobry przykład pokazujący, jak łatwo pomylić subiektywne odczucie ze zmianą konkretnego parametru fizjologicznego. Mentol może zwiększać wrażenie przepływu powietrza i dawać poczucie chłodu w drogach oddechowych. Człowiek może więc mieć wrażenie, że oddycha swobodniej. Nie zawsze oznacza to jednak, że średnica dróg oddechowych rzeczywiście uległa proporcjonalnej zmianie.

Takie rozróżnienia są ważne, ponieważ pozwalają precyzyjniej opisywać działanie aromaterapii. Subiektywne poczucie komfortu jest realnym doświadczeniem, ale nie zawsze oznacza dokładnie to samo co mierzalna zmiana fizjologiczna.

Cząsteczki nie zatrzymują się wyłącznie w nosie

Podczas inhalacji część lotnych związków przedostaje się również głębiej do układu oddechowego. W zależności od właściwości konkretnej substancji niewielka część może być absorbowana przez płuca i trafiać do krążenia.

Oznacza to, że inhalacja ma dwa interesujące wymiary. Pierwszy to oddziaływanie związane z odbiorem zapachu i aktywnością układu węchowego. Drugi może obejmować kontakt substancji lotnych z drogami oddechowymi oraz ich wchłanianie.

Nie oznacza to jednak, że każda ilość olejku rozpylona w pomieszczeniu daje istotny efekt ogólnoustrojowy. Znaczenie mają stężenie związku w powietrzu, czas ekspozycji, wentylacja, wielkość pomieszczenia, właściwości konkretnej substancji oraz sposób jej metabolizowania przez organizm. Ponownie dochodzimy więc do zasady, która w aromaterapii pojawia się wyjątkowo często: dawka i sposób zastosowania mają znaczenie.

Co dzieje się dalej z wchłoniętymi składnikami?

Jeżeli określone związki dostaną się do krążenia, organizm traktuje je jak inne substancje chemiczne. Mogą być transportowane z krwią, metabolizowane przede wszystkim w wątrobie, a następnie usuwane z organizmu. Nie pozostają w nim na zawsze i nie krążą bez końca. Organizm dysponuje wyspecjalizowanymi mechanizmami metabolizowania oraz eliminowania wielu związków. To jeden z powodów, dla których warto ostrożnie podchodzić do określeń sugerujących, że olejki „pozostają w organizmie przez wiele dni” albo w prosty sposób „docierają dokładnie tam, gdzie są potrzebne”. Biologia jest znacznie bardziej złożona.

Dlaczego zapach może wpływać na pobudzenie lub odprężenie?

To pytanie znajduje się w samym centrum aromaterapii. Jeśli określony aromat sprzyja poczuciu odprężenia, może mieć to kilka współistniejących przyczyn. Znaczenie może mieć jego osobisty odbiór, wcześniejsze skojarzenia, kontekst, w którym zapach jest stosowany, oraz potencjalne oddziaływanie niektórych składników na układ nerwowy.

Badania nad związkami występującymi w olejkach eterycznych pokazują, że część z nich może wpływać na różne mechanizmy neurobiologiczne. Problem polega na tym, że wyniki badań laboratoryjnych nie zawsze można bezpośrednio przełożyć na doświadczenie człowieka siedzącego przez kilka minut obok dyfuzora.

Dlatego warto rozróżniać poziomy dowodów. To, że związek wykazuje określoną aktywność w badaniu komórkowym lub na modelu zwierzęcym, nie oznacza automatycznie, że kilka kropli olejku zastosowanych w domu spowoduje identyczny efekt. Jednocześnie nie oznacza to, że aromaterapia „działa tylko przez skojarzenia”. Bardziej trafne jest przyjęcie, że reakcja człowieka może wynikać z nakładających się mechanizmów.

Przyjemność zapachu nie jest drobiazgiem

Czasem preferencje zapachowe traktuje się jako przeszkodę w bardziej „naukowym” podejściu do aromaterapii. Tymczasem właśnie one są częścią sposobu, w jaki mózg interpretuje bodziec. Jeżeli zapach jest przyjemny, może sprzyjać pozytywnemu odbiorowi całej sytuacji. Jeśli jest nieprzyjemny lub zbyt intensywny, może zwiększać napięcie, powodować ból głowy albo skłaniać do jak najszybszego opuszczenia pomieszczenia.

Z tego powodu podczas pracy z drugą osobą nie wystarczy stwierdzić, że dany olejek jest „idealny na relaks”. Warto najpierw sprawdzić, czy jego zapach rzeczywiście jest dla tej osoby komfortowy.

Nos również się przyzwyczaja

Jeżeli przez dłuższy czas przebywamy w pomieszczeniu wypełnionym jednym zapachem, po pewnym czasie możemy zacząć go zauważać znacznie słabiej. Nie oznacza to, że aromat zniknął. Układ węchowy adaptuje się do ciągłej stymulacji.

To zjawisko ma praktyczne znaczenie przy dyfuzji. Osoba przebywająca przez kilkadziesiąt minut w pachnącym pomieszczeniu może uznać, że zapach jest już bardzo słaby i dodać kolejne krople. Ktoś, kto w tym momencie wejdzie do środka, może natomiast odebrać aromat jako niezwykle intensywny. Dlatego własny nos nie zawsze jest najlepszym miernikiem stężenia olejków w powietrzu.

Ciągła dyfuzja nie musi być lepsza

Skoro układ węchowy adaptuje się do stałej obecności bodźca, nie ma powodu zakładać, że dyfuzor powinien pracować przez wiele godzin bez przerwy. W praktyce okresowa aromatyzacja pomieszczenia często ma więcej sensu. Pozwala korzystać z zapachu bez niepotrzebnego zwiększania jego koncentracji, zmniejsza zużycie olejków i ogranicza długotrwałą ekspozycję. Aromaterapia nie musi oznaczać ciągłego otaczania się intensywnym aromatem. Niekiedy kilka minut wystarcza, żeby stworzyć pożądaną atmosferę.

Więcej kropli nie oznacza silniejszego korzystnego efektu

To jedna z najważniejszych praktycznych konsekwencji całego mechanizmu. Jeśli zwiększamy ilość olejku w dyfuzorze, zwiększamy stężenie lotnych związków w powietrzu. Nie ma jednak prostego równania: dwa razy więcej olejku = dwa razy większy relaks. Po przekroczeniu określonego poziomu zapach może stać się męczący lub drażniący, a korzyści związane z jego przyjemnym odbiorem po prostu znikną. W przypadku aromaterapii inhalacyjnej często znacznie rozsądniejszą strategią jest rozpoczęcie od niewielkiej ilości i obserwowanie reakcji.

Aromaterapia inhalacyjna to spotkanie chemii z doświadczeniem człowieka

Kiedy wdychamy olejek eteryczny, nie zachodzi jeden prosty proces. Lotne związki docierają do nabłonka węchowego, aktywują kombinacje receptorów, informacja zostaje przetworzona przez układ nerwowy i połączona z pamięcią, emocjami oraz aktualnym kontekstem. Niektóre substancje pobudzają również receptory czuciowe nerwu trójdzielnego, a część związków może docierać do dolnych dróg oddechowych i w pewnym stopniu ulegać wchłanianiu. Do tego dochodzą wcześniejsze doświadczenia, preferencje zapachowe, intensywność aromatu, czas ekspozycji, otoczenie i oczekiwania. Dlatego pytanie „co robi ten zapach?” jest zwykle mniej interesujące niż pytanie:

„Co dzieje się między tym zapachem a konkretnym człowiekiem?”

To właśnie w tej przestrzeni pomiędzy chemią olejku a biologią i doświadczeniem człowieka znajduje się jedna z najbardziej fascynujących części aromaterapii. A kiedy zaczynamy rozumieć te mechanizmy, korzystanie z olejków przestaje polegać na dodawaniu kolejnych kropli do dyfuzora. Zaczyna być świadomym wyborem: czego używam, w jakiej ilości, w jaki sposób, jak długo i po co.

Jakość olejków eterycznych ma duże znaczenie dla świadomego i bezpiecznego korzystania z aromaterapii. Dlatego w swojej pracy zwracam szczególną uwagę na ich czystość, skład, pochodzenie oraz dostępność dokumentacji potwierdzającej jakość. Sama korzystam z olejków, które spełniają ważne dla mnie kryteria i które mogę polecić osobom chcącym lepiej poznać aromaterapię.

Jeśli zastanawiasz się, jakich olejków używam i dlaczego właśnie je wybrałam, przygotowałam osobną stronę, na której znajdziesz więcej informacji. Wyjaśniam tam również, w jaki sposób możesz korzystać z polecanych przeze mnie olejków oraz z dodatkowych materiałów edukacyjnych i mojego wsparcia w poznawaniu aromaterapii.

POZNAJ OLEJKI, KTÓRYCH UŻYWAM

Pamiętaj, że aromaterapia ma charakter wspierający i nie zastępuje leczenia medycznego ani psychoterapii. 

Wpisy mają charakter informacyjny. Przeczytaj warunki korzystania.

Materiały publikowane na Fitoaroma powstają z myślą o rzetelnej edukacji. Jeśli cytujesz lub wykorzystujesz treści z tego artykułu, proszę o podanie źródła oraz aktywnego linku do strony Fitoaroma.pl.