Arcydzięgiel litwor
Najważniejsze informacje
| Cecha | Informacja |
|---|---|
| Nazwa polska | Arcydzięgiel litwor |
| Nazwy zwyczajowe | Korzeń arcydzięgla, arcydzięgiel ogrodowy |
| Nazwa botaniczna | Angelica archangelica L. |
| Synonim botaniczny | Angelica officinalis Hoffm. |
| Rodzina botaniczna | Selerowate (Apiaceae) |
| Część rośliny | Korzeń (rzadziej nasiona) |
| Metoda pozyskiwania | Destylacja parą wodną |
| Nuta zapachowa | Bazy |
| Rodzina zapachowa | Ziołowo-drzewna |
| Fototoksyczność | Tak – olejek z korzenia może wykazywać działanie fototoksyczne |
| Trwałość | Około 1–2 lata przy prawidłowym przechowywaniu |
Opis rośliny
Arcydzięgiel litwor (Angelica archangelica) to okazała bylina należąca do rodziny selerowatych (Apiaceae). Naturalnie występuje w północnej i środkowej Europie, Grenlandii oraz zachodniej Syberii. Roślina może osiągać nawet 2,5 metra wysokości i wyróżnia się grubą, pustą w środku łodygą, dużymi, pierzastymi liśćmi oraz kulistymi baldachami drobnych zielonkawobiałych kwiatów.
Od wieków ceniony był nie tylko jako roślina lecznicza, ale również jako przyprawa. Aromatyczne korzenie, nasiona i młode pędy wykorzystywano w kuchni oraz do produkcji napojów alkoholowych.
Historia i ciekawostki
Łacińska nazwa Angelica archangelica nawiązuje do średniowiecznej legendy, według której archanioł Gabriel miał objawić ludziom niezwykłe właściwości tej rośliny. Z tego powodu arcydzięgiel przez wiele stuleci uważano za jedną z najcenniejszych roślin zielarskich Europy.
Obecnie korzeń arcydzięgla jest znanym składnikiem wielu likierów ziołowych, wermutów i ginów, gdzie odpowiada za charakterystyczną głębię oraz korzenny charakter kompozycji.
Pozyskiwanie olejku
Olejek eteryczny z arcydzięgla otrzymuje się poprzez destylację parą wodną wysuszonych korzeni, rzadziej nasion. Ma jasnożółtą barwę i charakterystyczny, głęboki aromat o ziołowo-drzewnym charakterze.
Najwyżej ceniony jest olejek pozyskiwany z korzenia, który wyróżnia się bogatszym i bardziej złożonym profilem zapachowym.
Profil aromatyczny
| Cecha | Opis |
|---|---|
| Nuta zapachowa | Bazy |
| Rodzina zapachowa | Ziołowo-drzewna |
| Charakter zapachu | Ciepły, ziemisty, ziołowy, lekko pieprzny, korzenny i drzewny z subtelną piżmową nutą |
| Intensywność | Średnia do silnej |
| Trwałość zapachu | Długa |
| Wpływ na kompozycję | Nadaje kompozycjom głębię, stabilność i elegancję. Doskonale utrwala lżejsze nuty cytrusowe i kwiatowe oraz wzbogaca kompozycje orientalne, drzewne i korzenne. |
Skład chemiczny
Dominujące grupy związków
| Grupa związków | Główne składniki |
|---|---|
| Monoterpeny | α-pinen, δ-3-karen, β-fellandren, limonen |
| Monoterpenole | linalol |
| Estry | octan bornylu |
| Furanokumaryny | angelicyna |
Główne składniki chemiczne
Olejek eteryczny z korzenia arcydzięgla zawiera przede wszystkim:
- α-pinen (około 25–26%),
- δ-3-karen (około 14–17%),
- β-fellandren (około 10%),
- limonen (około 8%),
- sabinen (około 6%),
- p-cymen (około 9%),
- angelicynę (około 1–3%).
Skład chemiczny może różnić się w zależności od miejsca uprawy, warunków środowiskowych oraz części rośliny wykorzystanej do destylacji.
Zastosowanie w aromaterapii
Olejek eteryczny z arcydzięgla wykorzystywany jest przede wszystkim:
- w kompozycjach relaksacyjnych,
- podczas masażu (po odpowiednim rozcieńczeniu),
- jako składnik mieszanek do dyfuzji,
- w kompozycjach wspierających komfort trawienny,
- w naturalnej perfumerii,
- do tworzenia kompozycji o ciepłym, głębokim charakterze.
Wpływ na nastrój i emocje
Arcydzięgiel jest ceniony za swój głęboki, uziemiający aromat. W aromaterapii wykorzystuje się go w kompozycjach sprzyjających wyciszeniu, odzyskaniu wewnętrznej równowagi i poczucia stabilności.
Jego zapach często wybierany jest w okresach zmęczenia psychicznego, napięcia emocjonalnego oraz długotrwałego stresu. Doskonale komponuje się z olejkami o działaniu relaksującym, tworząc ciepłe i harmonijne mieszanki.
Kompozycje zapachowe
Arcydzięgiel dobrze komponuje się z:
- bergamotą,
- czarnym pieprzem,
- rumiankiem rzymskim,
- copaibą,
- kolendrą,
- goździkiem,
- koprem włoskim,
- palczatką,
- kadzidłem,
- geranium,
- jaśminem,
- lawendą,
- cytryną,
- limonką,
- mandarynką,
- majerankiem,
- neroli,
- pomarańczą słodką,
- paczulą,
- petitgrain,
- różą,
- drzewem sandałowym,
- wetiwerem,
- ylang-ylang,
- yuzu.
Bezpieczeństwo
Olejek eteryczny z korzenia arcydzięgla zawiera naturalne furanokumaryny, dlatego może zwiększać wrażliwość skóry na promieniowanie UV.
Najważniejsze zasady bezpiecznego stosowania:
- nie stosuj na skórę przed planowaną ekspozycją na słońce lub promieniowanie UV,
- maksymalne zalecane stężenie w preparatach pozostających na skórze wynosi 0,8%,
- zawsze stosuj po odpowiednim rozcieńczeniu,
- unikaj stosowania olejku utlenionego.
Przechowywanie
Olejek z arcydzięgla zawiera dużą ilość monoterpenów, dlatego jest szczególnie wrażliwy na działanie tlenu, światła i wysokiej temperatury.
Aby zachował swoje właściwości jak najdłużej:
- przechowuj go w szczelnie zamkniętej butelce z ciemnego szkła,
- chroń przed światłem słonecznym i wysoką temperaturą,
- po każdym użyciu dokładnie zakręcaj butelkę,
- przechowuj w chłodnym, suchym miejscu.
Przy prawidłowym przechowywaniu zachowuje dobrą jakość przez około 1–2 lata.
Ciekawostka
Arcydzięgiel jest jednym z klasycznych składników wykorzystywanych w perfumerii i przemyśle alkoholowym. Jego korzeń odpowiada za charakterystyczny aromat wielu tradycyjnych likierów ziołowych, takich jak Chartreuse czy Benedyktynka, a także niektórych gatunków ginu.
Źródła
- Tisserand R., Young R., Essential Oil Safety (2nd Edition).
- Tisserand Institute.
- The School for Aromatic Studies.
- Literatura botaniczna dotycząca rodzaju Angelica.
