Waleriana (kozłek lekarski)
Najważniejsze informacje
| Cecha | Informacja |
|---|---|
| Nazwa polska | Waleriana, kozłek lekarski |
| Nazwa botaniczna | Valeriana officinalis L. |
| Rodzina botaniczna | Kozłkowate (Caprifoliaceae, dawniej Valerianaceae) |
| Część rośliny | Korzenie i kłącza |
| Metoda pozyskiwania | Destylacja parą wodną |
| Nuta zapachowa | Bazy |
| Rodzina zapachowa | Drzewno-korzenna, ziemista |
| Fototoksyczność | Nie |
| Trwałość | Około 4–5 lat przy prawidłowym przechowywaniu |
Opis rośliny
Waleriana (Valeriana officinalis), znana również jako kozłek lekarski, jest wieloletnią rośliną zielną należącą do rodziny kozłkowatych (Caprifoliaceae). Naturalnie występuje w Europie oraz zachodniej i środkowej Azji, a obecnie spotykana jest również w wielu innych regionach świata.
Roślina osiąga wysokość od 90 do 150 cm i tworzy gęste kępy pierzastych liści oraz wysokie, smukłe łodygi zakończone baldachowatymi kwiatostanami złożonymi z drobnych, białych lub jasnoróżowych kwiatów. Najcenniejszym surowcem aromatycznym są jednak korzenie i kłącza, które po wysuszeniu wydzielają charakterystyczny, intensywny zapach.
Waleriana najlepiej rośnie na wilgotnych łąkach, obrzeżach lasów i terenach podmokłych, choć dobrze przystosowuje się również do bardziej suchych stanowisk.
Historia i ciekawostki
Historia kozłka lekarskiego sięga starożytnej Grecji. Już Hipokrates opisywał tę roślinę, a Dioskurydes oraz Galen wspominali o jej zastosowaniu w tradycyjnej medycynie.
W średniowieczu waleriana należała do najczęściej wykorzystywanych roślin zielarskich Europy. Podczas II wojny światowej była szeroko stosowana w Wielkiej Brytanii jako element wspierający codzienne funkcjonowanie ludności żyjącej pod ciągłym stresem związanym z nalotami.
Interesującą cechą waleriany jest jej charakterystyczny zapach. Dla wielu osób wydaje się intensywny i ziemisty, natomiast koty reagują na niego wyjątkowo silnie – podobnie jak na kocimiętkę.
Pozyskiwanie olejku
Olejek eteryczny pozyskuje się metodą destylacji parą wodną korzeni oraz kłączy roślin.
Najwyższej jakości surowiec pochodzi między innymi z Nepalu oraz krajów Europy Środkowej. Wydajność destylacji jest stosunkowo niewielka i wynosi około 0,1–2%.
Gotowy olejek ma barwę od jasnożółtej do bursztynowej lub zielonkawej i charakteryzuje się bardzo intensywnym, głębokim aromatem.
Profil aromatyczny
| Cecha | Opis |
|---|---|
| Nuta zapachowa | Bazy |
| Rodzina zapachowa | Drzewno-korzenna |
| Charakter zapachu | Ziemisty, korzenny, drzewny, lekko piżmowy |
| Intensywność | Bardzo wysoka |
| Trwałość zapachu | Bardzo dobra |
| Wpływ na kompozycję | Nadaje mieszankom głębi, trwałości oraz ciepłego, ziemistego charakteru. |
Skład chemiczny
Olejek z waleriany należy do najbardziej złożonych olejków eterycznych. Zidentyfikowano w nim około 150 związków chemicznych, z czego ponad 80 odpowiada za większość jego składu.
Dominujące grupy związków
| Grupa związków | Główne składniki |
|---|---|
| Estry | octan bornylu, octan mirtenylu |
| Seskwiterpeny | alloaromadendren |
| Seskwiterpenole | walerianol, spatulenol |
| Aldehydy | walerenal |
| Ketony | waleranon |
| Monoterpeny | kamfen, α-pinen, α-fenchen |
Główne składniki chemiczne
Najważniejsze składniki olejku to:
- octan bornylu,
- octan mirtenylu,
- walerianol,
- walerenal,
- waleranon,
- kamfen,
- α-pinen,
- spatulenol.
To właśnie obecność charakterystycznych seskwiterpenów odpowiada za rozpoznawalny, głęboki aromat olejku.
Zastosowanie w aromaterapii
Waleriana jest ceniona przede wszystkim za swój ciężki, ziemisty zapach.
Najczęściej wykorzystuje się ją:
- do aromatyzacji pomieszczeń,
- jako składnik mieszanek relaksacyjnych,
- w preparatach do masażu po odpowiednim rozcieńczeniu,
- w naturalnych perfumach jako nuta bazy,
- w kompozycjach o głębokim, orientalnym charakterze.
Ze względu na intensywny aromat zazwyczaj stosuje się ją w niewielkich ilościach.
Wpływ na nastrój i emocje
Zapach waleriany jest głęboki, ziemisty i wyciszający. W aromaterapii wykorzystuje się go do tworzenia atmosfery spokoju, odprężenia oraz poczucia stabilności.
Często pojawia się w kompozycjach wieczornych oraz mieszankach sprzyjających relaksowi. Ze względu na swój charakterystyczny aromat pomaga budować wrażenie uziemienia i kontaktu z naturą.
Kompozycje zapachowe
Waleriana dobrze komponuje się z:
- lawendą,
- ylang-ylang extra,
- neroli,
- nardem (Nardostachys jatamansi),
- mandarynką,
- czarnym pieprzem,
- cyprysem,
- czystkiem,
- wetiwerią,
- rumiankiem rzymskim,
- imbirem.
Bezpieczeństwo
W literaturze nie opisano szczególnych przeciwwskazań dotyczących stosowania olejku z waleriany przy zachowaniu zasad bezpiecznej aromaterapii.
Najważniejsze zasady bezpiecznego stosowania:
- przed pierwszym użyciem wykonaj próbę skórną,
- stosuj odpowiednie rozcieńczenie przed aplikacją na skórę,
- unikaj kontaktu z oczami i błonami śluzowymi,
- nie stosuj wewnętrznie bez odpowiednich kwalifikacji,
- przechowuj poza zasięgiem dzieci.
Ze względu na bardzo intensywny aromat warto rozpoczynać pracę z olejkiem od niewielkich ilości.
Przechowywanie
Aby zachować najwyższą jakość olejku:
- przechowuj go w szczelnie zamkniętej butelce z ciemnego szkła,
- chroń przed światłem,
- unikaj wysokiej temperatury,
- ogranicz kontakt z powietrzem,
- przechowuj w chłodnym i suchym miejscu.
Przy prawidłowym przechowywaniu olejek zachowuje swoje właściwości przez około 4–5 lat.
Ciekawostka
Olejek z waleriany jest jednym z najbardziej charakterystycznych surowców stosowanych w perfumerii naturalnej. Choć samodzielnie jego aromat może wydawać się bardzo intensywny, dodany w niewielkiej ilości do kompozycji działa jak naturalny utrwalacz, nadając zapachowi głębię oraz wyjątkową trwałość.
Źródła
- Tisserand R., Young R., Essential Oil Safety (2nd Edition).
- Holmes P., Clinical Aromatherapy.
- Raal A. i wsp., Essential Oil Composition of Valeriana officinalis.
- Tisserand Institute.
- The School for Aromatic Studies.
